کُندر

آزولا : نوعی سرخس آبزی است که با سیانو باکتر آنابنا ، رابطة همزیستی دارد. آنابنا وظیفة تثبیت نیتروژن را در این همزیستی بر عهده دارد و در حفرات برگ شاخه­های آزولا زندگی می کند. آزولا با نام علمی Azolla Filiculoides  از خانواده Azollaceae می باشد. آزولا یک کلمه یونانی است که از دو بخش Azo  و Olloyo  تشکیل شده است، معنای این کلمه در خشکی مردن است. زیستگاه اولیه آزولا کالیفرنیای آمریکا بوده است.این گیاه روی سطح آب شالیزارهای برنج، استخرهای کوچک، کانال­ها و رودخانه­ها زندگی می­کند. این گیاه در مزارع برنج زیر گیاه برنج زندگی می کند. آزولا با برگ‌هاي کوچک به رنگ سبز تيره تا قرمز قهوه‌اي است. طول اين گياه نهايتا به 5/2 سانتي متر مي‌رسد. اين گياه براي اولين بار در سال 1873 ميلادي شناسايي شد و تاکنون هفت گونه از اين گياه در جهان به ثبت رسيده است. آزولا در همزيستي با جلبک سبز- آبي قابليت جذب نيتروژن هوا را به دست مي‌آورد که وظيفه تامين موادغذايي جلبک به عهده آزولا است و جلبک نيز در مقابل ازت مورد نياز آزولا را فراهم مي‌کند. آزولا در شرايط مناسب، روزانه مي‌تواند 2 تا 4 کيلوگرم ازت به هر هکتار مزرعه ارايه کند که معادل 10 تا 20 کيلوگرم سولفات آمونيوم است. این گیاه دارای برگ­های زیادی است که روی سطح آب قرار می­گیرند.جلبک آزولا دارای  خصوصیات منحصر به فردی است به طوری که سازگاری زیادی با محیط دارد. ریشه های آویزان و معلق در آب آن، این امکان را به گیاه می دهد که تغییر مکان داده و با جریان آب به سهولت جابجا شود و يکي از علل پراکندگي سريع آن نيز همين موضوع است. آزولا به محض ثابت شدن در یک مکان شروع به تکثیر می کند و ظرف مدت کوتاهی تمام سطح آب را می پوشاند به طوریکه هیچ روزنه ای برای ورود نور خورشید به درون آب وجود نخواهد داشت . در اثر کمبود نور رشد آبزیانی مانند فیتوپلانگتون ها متوقف می شود و در نتیجه مقدار نیتروژن آب کاهش می یابد. آزولا در استخرها، نهرها و زمین­های مرطوب در مناطق گرمسیری در جهان یافت می شود. این گیاه در آب یا روی لجن­های مرطوب رشد می کند و در شرایط آب و هوایی خشک بعد از چند ساعت از بین می رود. آزولا می تواند در pH های 3.5 تا 10 رشد کند اما بهترین pH برای رشد آن 4.5 تا 7 است. دمای مطلوب برای رشد آزولا 20 تا 30 درجه سانتیگراد است اما بعضی از گونه­های آن تا دمای 40 درجه یا بیشتر را می توانند تحمل کنند. رشد آزولا ، میزان شوری خاک را کاهش می دهد. مهمترین عامل در رشد آزولا آب است زیرا گیاه آزولا در خاک­های شالیزاری و در باران­های متناوب برای مدت کوتاهی بقا می­یابد این درست عکس آن چیزی است که برای جلبک­های سبز-آبی وجود دارد یعنی تمام گونه­های آن به گرما و خشکی تحمل دارند. آزولا نیاز زیادی به نور دارد و رشد آن 2 تا 3 هفته بعد از انتقال نشاء های برنج تحت تاثیر قرار می­گیرد، زیرا ساقه­های برنج بر روی آن سایه می­اندازد و مانع رسیدن نور می شود.

 مزایای آزولا :

1- منبع نیتروژن خاک :

از آزولا برای اضافه کردن نیتروژن معدنی به خاک استفاده می شود. مقدار تثبیت نیتروژن توسط گیاه آزولا در منابع مختلف حدود 53 تا 1000 کیلوگرم در هکتار می­باشد. نیتروژن آزولا به آرامی آزاد می­شود که این به دلیل مقدار لیگنین بالای آن می­باشد. حدود دو سوم نیتروژن آزولا در 6 هفته اول آزاد می­شود .

2- کاربرد آزولا در کشت برنج :

برنج یکی از پر­مصرف ترین مواد غذایی و در واقع علت اصلی ورود آزولا به ایران بوده است. استفاده از آزولا برای کشت برنج باعث می شود که نشاء برنج در شالیزارها استحکام بیشتری پیدا کند و نشاء کمتری از بین برود. با مصرف آزولا وزن خشک خوشه برنج و میزان پروتئین دانه آن افزایش می­یابد .

3- کمپوست و کود گیاهی :

استفاده از آزولا برای تولید کمپوست و کود باعث کاهش مصرف کودهای شیمیایی می­شود .

4- غذای حیوانات :

استفاده از آزولا برای علوفه دام و غذای طیور مناسب می باشد و در این صورت دیگر نیازی به مکمل­های شیمیایی و انرژی زا نداریم. جالب است بدانيد که يکي از دلايل شکست آمريکا در ويتنام کشت آزولا در مزارع برنج ويتنام بود. چون اين گياه با رشد سريع خود هم غذاي مردم ويتنام را فراهم مي­آورد، هم غذاي دام و طيور آن­ها را.

5-  استفاده بیولوژیکی از آزولا :

از آزولا به عنوان شاخص بیولوژیک برای تشخیص آلودگی در محیط استفاده می­شود(همانند گلسنگ) .

آیا از آزولا می­توان در تغذیه انسان استفاده کرد ؟

این گیاه نه تنها برای انسان خاصیت سمی ندارد بلکه اشکالات گوارشی نیز ایجاد نمی­کند. بتاکاروتن موجود در آزولا از هویج بیشتر است. همچنین آزولا به دلیل پروتئین بالایی که دارد توجه بسیاری از محققین را به خود جلب کرده است. آزولا سرشار از عناصری مانند فسفر، کلسیم ، منیزیم و پتاسیم است که برای انسان مفید می­باشند .

آزولا، علف هرز  یا  از بین برنده علف­های هرز ؟

آزولا از طریق سایه ای که بر روی علف هرز ایجاد می­کند در برابر علف­های هرز در گیاهان مختلف از جمله برنج  ایجاد مقاومت می کند. تحقیقات زیادی در حال انجام است تا میزان سودمندی آزولا را در گیاهان مختلف ارزیابی کند. امروزه دردنيا به جلبک آزولا به چشم يک علف هرز نگريسته نمي­شود، بلکه آن را يک گياه مفيد و منبع غذايي به حساب مي­آورند. دلیلی که باعث می شود از آزولا به عنوان یک علف هرز یاد شود این است که، در مدت زمان بسيار کمي از طريق کانال‌هاي آبياري، رودخانه‌ها، گسترش پيدا مي­کند. به طوري‌که يک توده کوچک آزولا در عرض 3 روز به دو برابر افزايش پيدا مي­کند. در دهه اخير تمام و يا اکثر مرداب­ها و شاليزارها و برکه­هاي شمالي را به سلطه خود در آورده است. حتماً کساني که در تابستان به شمال ايران مسافرت نموده اند وسري به اين مناطق زده اند ،فرشي زيبايي را مشاهده مي کنند سبزرنگ که اکوسيستم شمال را تحت اثر سوء قرارداده است. آزولا باهدف توليد کود ازته  به صورت طبيعي براي مناطق برنج خيز از کشور فيليپين وارد ايران شده است. اما پس از مدت کوتاهي همه متوجه مشکلي بزرگتر شدند که گريبان اين مناطق را گرفته. اين سرخس، ظرف مدتي کوتاه از طريق کانال هاي آبياري و رودخانه در محدوده اي وسيع پراکنده شده و به تمام آب هاي سطحي شمال کشور به خصوص گيلان، مازندران و گلستان راه پيدا کرد. اين گياه با برگ­هاي ريز و رشدسريع، سطح آب­ها را مي­پوشاند و مانع رسيدن نور خورشيد و اکسيژن به درون آب مي­شود. ريشه­هاي معلق جلبک، تمام و يا اکثر املاح آب را جذب و صرف رشد و تکثير خود مي­کند. طبيعي است، وقتي نور به درون آب نفوذ نکند و مواد مغذي هم که نباشد( يا کم باشد ) ديگر از رشد گياهان آبزي ديگر و همچنين ديگر آبزيان مثل فيتوپلانگتونها و... خبري نيست. با توقف و يا کند شدن رشد اين آبزيان مفيد، در داخل آب اکسيژن توليد نخواهد شد و به همين دليل جانوران آبزي مثل ماهي­ها و موجودات ذره­بيني قادر به رشد و تکثير نبوده و سير نابودي را در پيش مي­گيرند. در عوض سيستم­هاي غير­هوازي شروع به فعاليت کرده و مرداب يا برکه را تدريجا به سياهچاله­هائي بد بو و غير قابل زيست، تبديل مي­کند. از آن­طرف هم موقعي که مرداب­ها خالي از موجودات آبزي گردند، ديگر مکان مناسبي براي پرندگان مهاجر نخواهد بود. با اين وصف، به همين سادگي اکوسيستم منظم چندين هزار ساله موجود به­هم ريخته و رو به نابودي خواهد رفت. علاوه بر اين با مصرف اکسيژن و مواد غذايي و بالا بردن اسيديته آب، اين زيستگاه­ها را تضعيف کرده تا جايي که رفته رفته تنوع گياهي و جانوري زيستگاه به نابودي کشيده مي­شود. وبه خاطرنداشتن دشمن طبيعي و شرايط خوب زيستي به يک گياه مهاجم و مرگ‌آور تبديل می­شود.

کارشناسان شيلات معتقدند، رشد شناور و سرطاني آزولا در سطح تالاب­ها مرداب­ها وشاليزارهاي شمال باعث شده است تا اکثر گياهان بومي منطقه به دليل خفگي نابود شوند و نفس زندگي اين اکوسيستم چندين هزار ساله به شماره افتد. هر چه هست آزولا زيستگاه‌هاي آبي شمال کشور به خصوص گيلان ومازندران را شديدا تحت فشار قرار‌داده است و اگر روند رشد اين گياه به همين صورت ادامه يابد معلوم نيست بر سر اين اکوسيستم منحصر به فرد جهاني چه خواهد آمد. و اينگونه شد که آزولا در مدت زماني اندک پوشش يکپارچه و در هم تنيده‌اي را روي منابع آبي شمال کشور گستراند.

چطور می توان آزولا را مدیریت کرد ؟

 به دلیل اینکه آزولا یکی از گونه­هایی است که دارای مزیت­های فراوانی برای اکوسیستم آبی است به طور خود به خود نمی توان آن را از بین برد. در مناطق ساحلی که میزان رشد گیاهان آبزی در حد مطلوبی قرار دارد و نوسانات فصلی کم است، آزولا در این مناطق به خصوص در ماه­های گرم سال که میزان نور خورشید زیاد است باعث باروری و حاصلخیزی خاک می­شود که از بین بردن آزولا می­تواند اثرات منفی بر روی اکوسیستم داشته باشد. اگر آزولا عمر زیادی نداشته باشد مواد زیادی را از آب جذب نمی­کند که این مواد در دسترس جلبک­های سبز- آبی قرار می­گیرند که می­توانند باعث حفظ باروری اکوسیستم شوند.

نتیجه گیری :

با توجه به موارد بیان شده می­توان نتیجه گرفت که  آزولا مزایای زیادی برای گیاهان و بخش کشاورزی دارد که از آن جمله می توان به کاهش هزینه کود ازته، افزایش باروری خاک و کاهش هزینه مبارزه با علف­های هرز اشاره کرد. تحقیقات مختلف نشان می­دهند که آزولا عملکرد گیاه برنج را در صورتی که به درستی مدیریت شود افزایش می­دهد که این عامل می­تواند باعث خودکفایی در تولید برنج شود. پس لازم است توجه بیشتری به گیاه آزولا و مدیریت آن در بخش کشاورزی شود.

منابع :

1.    Awodan . M. A , 2008 , effect of Azolla On physiochemical properties of the soil . world journal of agriculture science 4(2) : 157-160 .

2. Gevrek . M . N , 2008 , the performances of Azolla in Turkish rice field . University faculty of agriculture , department of crop science .

3.    Carrapico . F , Teixeira . G & Diniz . A , 2000 , Azolla as  biofertilizer for future . Revista de ciencis 23(3-4) : 120-138 .

4.    Ferentinos . L , Smith . J & Valenzuella . H , 2002 , Azolla , sustainable agriculture  green manure crops SA-GM-2 .

5.    Whitton . B & Roger . P  ,1989 , Use blue-green algae and Azolla In rice culture . Society for general microbiology vol 25 .

6.    Kaur . H , 2000 , Biomass production of Azolla pinnata in contaminate soils . Department of botany . S.D colledge Barnala -148-101

7. کاوه سبک رو فومنی ، کامیار سبک رو فومنی ،1388، مزایا و معایب حضورآزولا در ایران.  دانشگاه گیلان، دانشکده کشاورزی